Organik sebze ve meyve alırken ilk bakmanız gereken şey ürünün gerçekten sertifikalı olup olmadığıdır; ardından mevsimine, tazeliğine ve nasıl saklandığına bakın. Kusursuz bir görünüm organik olmanın, lekeli ya da eğri büğrü olmak da organik olmanın kanıtı değildir. Eve geldiğinizde doğru saklama ve yıkama, aldığınız ürünün değerini korumanın son adımıdır.
1. Önce belgeye bakın
Bir domatesin organik olup olmadığı görünüşünden anlaşılmaz; bunu gösteren tek şey sertifikadır. Ambalajlı üründe etikette Organik Ürün logosu ile Tarım ve Orman Bakanlığı'nca yetkilendirilmiş kontrol ve sertifikasyon kuruluşunun adı, kod numarası ve sertifika numarası bulunmalıdır. Pazarda ya da tezgâhta açık satılan üründe etiket olmayabilir; bu durumda satıcıdan sertifikasını göstermesini isteyin.
Etiketin nasıl okunacağını organik ürün nedir ve nasıl anlaşılır yazımızda, sertifikanın nasıl doğrulanacağını ise sertifika kontrolü rehberimizde anlattık. "Doğal", "köy ürünü" ya da "ilaçsız" gibi ifadeler bir sertifikanın yerini tutmaz.
2. Mevsimini bilin
Her sebze ve meyvenin doğal olarak yetiştiği bir dönem vardır. Alışverişe çıkmadan önce hangi ürünün mevsiminde olduğunu bilmek, seçim yapmayı kolaylaştırır. Mevsimi dışında karşılaştığınız bir üründe menşeine ve etiketine her zamankinden daha dikkatli bakın. Hangi ürünün hangi ayda yetiştiğini mevsiminde sebze ve meyve rehberimizde ay ay bulabilirsiniz; organik sebzeler ve organik meyveler bölümlerimizdeki ürünler de mevsime göre değişir.
3. Görünüşe aldanmayın, tazeliğe bakın
Bakanlığın tanımıyla organik üretimde kimyasal girdi kullanılmaz; ancak bu, organik ürünün mutlaka farklı görüneceği anlamına gelmez. Parlak, iri ve kusursuz bir elma organik olabilir; küçük, lekeli ya da eğri bir salatalık organik olmayabilir. Görünüş, ürünün nasıl yetiştirildiği hakkında güvenilir bir ipucu vermez.
Görünüşün gerçekten işe yaradığı yer tazeliktir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), mümkün olduğunca ezik ya da hasarlı olmayan ürünleri seçmeyi önerir. Alışverişte şunlara dikkat edin:
- Yapraklı sebzelerde solmuş, sararmış ya da yumuşamış yapraklar.
- Meyvelerde ezik, çatlak, küf ya da kabukta çökmüş bölgeler.
- Kesilmiş ya da dilimlenmiş ürünlerin nasıl bekletildiği: FDA, bu ürünlerin hem satış noktasında hem evde buzdolabında ya da buz üzerinde tutulmasını önerir.
- Koku: Ürünü koklamak, gözle fark edilmeyen bir bozulmayı fark etmenize yardımcı olabilir.
4. Fiyat neden daha yüksek? Dürüst bir cevap
Organik sebze ve meyvenin çoğu zaman daha pahalı olmasının somut nedenleri var:
- Verim: Nature dergisinde 2012'de yayımlanan kapsamlı bir karşılaştırmaya göre organik tarımda verim ortalamada konvansiyonel tarımdan düşüktür. Araştırmacılar farkı ortalama yüzde 25 civarında bulmuş, ancak bu oranın ürüne ve koşullara göre büyük ölçüde değiştiğini vurgulamıştır: Fark baklagillerde ve meyve gibi çok yıllık ürünlerde daha küçük, tahıllarda daha büyüktür.
- Geçiş süreci: Bir arazinin organik ürün verebilmesi için tek yıllık bitkilerde en az iki, çok yıllık bitkilerde üç yıllık geçiş süresinin tamamlanması gerekir. Üretici bu dönemde kurallara uyar ama ürününü organik olarak satamaz; en fazla "geçiş süreci ürünü" olarak pazarlayabilir.
- Kontrol ve sertifikasyon: Üretici yetkilendirilmiş bir kuruluşla sözleşme yapar ve üretimini denetime açar. İşleme ve depolama aşamaları da kontrol sistemine dahildir.
Bununla birlikte yüksek fiyat tek başına kalite ya da organiklik kanıtı değildir. Karar verirken fiyatı değil, belgeyi esas alın.
5. Organik daha mı besleyici? Bilim ne diyor?
Bu konu bilim dünyasında hâlâ tartışmalıdır ve iki büyük derleme farklı noktaların altını çizer:
- 2012'de Annals of Internal Medicine dergisinde yayımlanan sistematik derleme, 17 insan çalışmasıyla besin ve kalıntı düzeylerini inceleyen 223 çalışmayı değerlendirdi. Organik gıdaların belirgin biçimde daha besleyici olduğuna dair güçlü kanıt bulamadı. Öte yandan organik sebze ve meyve tüketiminin, saptanabilir pestisit kalıntısına maruz kalma riskini yüzde 30 düşürdüğünü; kalıntı düzeylerinin ise genellikle izin verilen güvenlik sınırları içinde kaldığını bildirdi.
- 2014'te British Journal of Nutrition'da yayımlanan ve 343 yayını inceleyen meta-analiz, organik ürünlerde bazı antioksidan bileşiklerin konsantrasyonunu daha yüksek, kadmiyum düzeyini daha düşük buldu. Pestisit kalıntısına konvansiyonel ürünlerde yaklaşık dört kat daha sık rastlandığını da bildirdi.
Bu bulgular ürünlerin bileşimiyle ilgilidir ve tek başına sağlık üzerinde bir etki olduğu anlamına gelmez. Dürüst bir özet şöyle yapılabilir: İki derleme de organik ürünlerde kalıntıya daha seyrek rastlandığını gösteriyor; besin değeri farkı konusunda ise bulgular karışık. Pestisitlerle ilgili temel bilgiler için pestisit nedir yazımıza göz atabilirsiniz.
6. Eve gelince doğru saklayın
Florida Üniversitesi'nin tüketicilere yönelik önerileri birkaç basit kurala dayanıyor:
- Elma, muz ve domates etilen gazı salar; bu gaz yakınındaki ürünlerin olgunlaşmasını ve bozulmasını hızlandırabilir. Bu ürünleri diğerlerinden ayrı saklayın.
- Domates, avokado ve muz tezgâhta; yapraklı sebzeler, çilek gibi meyveler ve çoğu kök sebze buzdolabında daha iyi korunur. Turunçgiller ve muz soğuğa duyarlıdır.
- Ürünleri eve gelir gelmez yıkamayın; fazla nem bozulmayı hızlandırır. Yıkamayı kullanmadan hemen önce yapın.
- Ürünleri hava almayan poşetlere kapatmak yerine delikli kap ya da file torba kullanın. Ezik kısımları ayıklayın ve mümkünse ürünü bütün olarak saklayın; kesmek bozulmayı hızlandırır.
FDA da çabuk bozulan ürünlerin buzdolabında yaklaşık 4°C (40°F) ya da daha düşük sıcaklıkta saklanmasını önerir. Beylikdüzü, Büyükçekmece, Arnavutköy, Çatalca, Silivri, Şile ve Adalar dışındaki tüm İstanbul ilçelerine aynı gün teslimat; bu ilçelere ve Türkiye geneline kargo. Soğuk zincir gerektiren ürünler İstanbul dışına gönderilirken ödeme sayfasında soğuk zincir paketleme seçilebilir; bu seçenekte ürünler soğutmalı kutuyla gönderilir. Paketleme ücreti 225 ₺; bazı ürünlerde ücret ödeme sayfasında ayrıca gösterilir. Ayrıntılar için teslimat koşulları sayfasına bakabilirsiniz.
%30
%15
%15
%157. Organik olsa da yıkayın
Organik ürünlerde de toprak, toz ve mikroorganizma bulunabilir; bu yüzden yıkama adımını atlamayın. Organik marul ya da organik domates için de geçerli olan FDA önerileri şöyle:
- Hazırlıktan önce ve sonra ellerinizi ılık su ve sabunla 20 saniye yıkayın.
- Ezik ya da hasarlı bölgeleri kesip ayırın.
- Soyacağınız ürünü de soymadan önce yıkayın; böylece kabuktaki kir bıçakla içe taşınmaz.
- Ürünü akan çeşme suyunun altında hafifçe ovarak yıkayın. Sabun ya da özel yıkama ürünü gerekmez.
- Kavun, salatalık gibi sert kabuklu ürünleri temiz bir sebze fırçasıyla fırçalayın.
- Temiz bir bez ya da kâğıt havluyla kurulayın.
- Marul ve lahananın en dış yapraklarını ayırın.
Sıkça sorulan sorular
Organik sebze ve meyveyi yıkamak gerekir mi?
Evet. FDA, taze ürünlerin yemeden ya da hazırlamadan önce akan su altında yıkanmasını önerir. Ürünün organik olması bu ihtiyacı ortadan kaldırmaz.
Organik ürünlerde hiç pestisit kalıntısı bulunmaz mı?
Bunun bir garantisi yoktur. Araştırmalar organik ürünlerde kalıntıya daha seyrek rastlandığını gösteriyor; ancak "daha seyrek", "hiç" demek değildir.
Lekeli ya da şekilsiz meyve organik olduğunu gösterir mi?
Hayır. Görünüş ürünün nasıl yetiştirildiğini göstermez. Organik olduğunun tek güvenilir göstergesi sertifikadır.
Organik ürün neden daha pahalı?
Ortalamada daha düşük verim, yıllarca süren geçiş süreci ile kontrol ve sertifikasyon gibi etkenler maliyeti artırır. Yine de fiyat tek başına organikliğin kanıtı değildir.
Kaynaklar
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı: Organik Tarım Genel Bilgiler
- Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (RG 18.08.2010, 27676)
- FDA: 7 Tips for Cleaning Fruits, Vegetables
- University of Florida IFAS Extension: Keep It Fresh
- Seufert, Ramankutty ve Foley (2012), Nature 485: 229-232, IDEAS/RePEc kaydı
- ScienceDaily: Organic farming yields compared (McGill Üniversitesi, 2012)
- American College of Physicians: Smith-Spangler ve ark. (2012) derlemesi duyurusu
- Barański ve ark. (2014), British Journal of Nutrition 112(5): 794-811, RERO DOC
