Mevsiminde sebze ve meyve tüketmek, ürünü doğal yetişme döneminde, çoğu zaman tarlada olgunlaşmasını tamamlamış hâlde ve genellikle daha uygun fiyata almak demektir. Bunun için hangi ayda neyin yetiştiğini bilmek iyi bir başlangıçtır. Bu rehberde Türkiye için ay ay bir mevsim takvimi, seralı üretimin yeri, tat, fiyat ve çevre açısından dengeli bir değerlendirme ile mevsim ürünlerini saklama ve dondurma ipuçlarını bulacaksınız.
Türkiye için ay ay mevsim takvimi
Aşağıdaki tablo Buğday Derneği'nin aylara göre hazırladığı mevsim takviminden derlendi. Hasat zamanı bölgeye, çeşide ve o yılın hava koşullarına göre değişebilir; Bakanlığa bağlı araştırma enstitülerinin yetiştiricilik rehberleri de ekim ve hasat takviminin yerel iklim verilerine göre belirlenmesini öneriyor.
| Ay | Sebzeler | Meyveler |
|---|---|---|
| Ocak | Kereviz, lahana, Brüksel lahanası, brokoli, havuç, pırasa, ıspanak, turp | Elma, nar, portakal, armut, ayva, greyfurt |
| Şubat | Brokoli, karnabahar, pazı, ıspanak, pırasa, pancar, havuç | Elma, portakal, muz, armut, greyfurt, ayva |
| Mart | Ispanak, havuç, pırasa, kırmızı turp, brokoli | Elma, muz |
| Nisan | Taze soğan, taze sarımsak, kuşkonmaz, bakla, marul | Yeşil erik, çağla |
| Mayıs | Enginar, bakla, semizotu, domates, salatalık | Çilek, yeşil erik, Malta eriği, dut |
| Haziran | Patates, bezelye, taze fasulye, kabak, patlıcan, biber, domates, salatalık | Kiraz, kayısı, şeftali, dut |
| Temmuz | Domates, salatalık, bezelye, taze fasulye, kabak, patlıcan, biber, dereotu | Kayısı, şeftali, kavun, karpuz, ahududu, vişne |
| Ağustos | Kabak, bamya, domates, salatalık, patlıcan, biber, taze fasulye, mısır | Kavun, karpuz, incir, üzüm, şeftali, böğürtlen |
| Eylül | Mantar, patlıcan, mısır, pazı, barbunya, kabak, biber | Mürdüm eriği, kavun, karpuz, incir, üzüm, fındık |
| Ekim | Mantar, ıspanak, havuç, yer elması, pırasa, lahana, karnabahar | Armut, elma, üzüm, mandalina, greyfurt, ceviz |
| Kasım | Lahana, kereviz, pırasa, yer elması, havuç, ıspanak, karnabahar, pazı | Mandalina, nar, elma, armut, kivi, kestane |
| Aralık | Bal kabağı, lahana, kara lahana, pırasa, karnabahar, ıspanak, kereviz | Mandalina, portakal, nar, elma, kivi, ayva |
Dereotu, maydanoz, nane, roka, tere, marul, pazı ve yeşil soğan gibi yeşillikler ise yılın büyük bölümünde bulunabiliyor. Kuru soğan ve kuru sarımsak da depolanarak yıl boyu tüketiliyor.
Kasım ayındaysanız tezgâhlarda organik mandalina, nar ve kivi ile organik pırasa, organik ıspanak, lahana ve karnabahar gibi kış sebzelerinin öne çıktığını görürsünüz. Aralıkta bunlara organik bal kabağı da katılır.
%15
%15
%15
%15Seralı ve mevsim dışı üretim
Mevsim dışında bulduğumuz ürünlerin büyük kısmı ya örtü altında (serada) yetiştiriliyor ya da iklimi farklı bölgelerden geliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü'nün 2024 domates raporuna göre Türkiye'deki domates üretiminin yüzde 31,3'ü örtü altında yapılıyor. Bakanlığın Yalova'daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü'nün marul rehberinde de Marmara Bölgesi için açık tarlada ilkbahar hasadının mayıs-haziran, sonbahar ve kış hasadının ekim-aralık, örtü altı hasadının ise şubat-mart aylarında yapıldığı belirtiliyor.
Seralı üretim kendi başına kötü bir şey değildir; mevsimi uzatır ve kışın da taze ürün bulmayı sağlar. Organik tarımda da örtü altı üretim yapılabilir, ancak Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik organik üretimde topraksız tarıma izin vermez. Yani organik sertifikalı bir sera ürünü de toprakta yetiştirilmiş olmalıdır.
Tat, fiyat ve çevre: dengeli bir bakış
Tat
Ürünün ne zaman toplandığı, sofraya nasıl ulaştığını etkiler. Yalova'daki enstitünün organik çilek rehberi, yakın pazara gidecek çileğin meyvenin tamamı kızardığında, uzak pazara gidecek çileğin ise yarısından fazlası kızardığında toplanmasını öneriyor. Yani ürün ne kadar uzağa gidecekse o kadar erken toplanıyor. Mevsiminde ve yakından gelen ürün, olgunlaşmasını tarlada tamamlama şansına daha çok sahiptir.
Fiyat
Arzın bol olduğu dönemde fiyatların düşmesi beklenir. Aynı domates raporuna göre 2024'te domatesin üretici fiyatı şubatta kilogram başına 21,28 TL iken temmuzda 11,91 TL'ye geriledi. Bunlar üretici fiyatlarıdır ve raf fiyatını taşıma, ambalaj ve aracılık gibi başka etkenler de belirler; yine de yıl içindeki fiyat farkının ne kadar büyük olabileceği hakkında fikir verir.
Çevre
Yerel ve mevsiminde ürün seçmek taşıma mesafesini kısaltır. Ancak Oxford Üniversitesi'nin gıda programının aktardığı çalışmalara göre taşımadan kaynaklanan sera gazı salımı, çoğu gıdanın toplam salımı içinde küçük bir paya sahip; çevresel etki üzerinde asıl belirleyici olan ne yediğimiz. Bu yüzden mevsiminde tüketimi tek başına bir çözüm olarak değil, iyi bir alışkanlık olarak görmek daha doğru olur.
Mevsim ürünlerini saklama
- Yıkamayı yemeden önceye bırakın: ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), sebze ve meyveleri hazırlamadan ya da yemeden hemen önce akan su altında yıkamayı öneriyor.
- Deterjan kullanmayın: FDA, sebze ve meyveyi sabun, deterjan ya da ticari yıkama ürünleriyle yıkamayı önermiyor; salatalık gibi sert kabuklu ürünler temiz bir fırçayla ovulabilir. Yıkadıktan sonra temiz bir bez ya da kâğıt havluyla kurulamak da yüzeydeki bakteriyi azaltır.
- Kesilmiş ürünü buzdolabına alın: Kesilmiş ya da paketli ürünler yaklaşık 4 °C veya daha soğuk bir buzdolabında saklanmalıdır.
- Yeşillikleri bekletmeyin: Yalova'daki enstitünün rehberlerine göre brokoli oda sıcaklığında 2,5–3 gün içinde sararmaya başlıyor; marul ve brokoli ise 0 °C civarında ve yüksek nemde 2–3 hafta saklanabiliyor. Bu fark, bu tür ürünleri oda sıcaklığında bekletmek yerine soğukta tutmanın önemini gösteriyor.
Dondurarak mevsimi uzatmak
Mevsiminde bol bulunan ürünü dondurmak, onu aylarca değerlendirmenin pratik bir yoludur. Clemson Üniversitesi'nin ev tipi gıda saklama rehberine göre sebzeleri dondurmadan önce kısa süre haşlamak (blanşlamak), renk, tat ve doku kaybına yol açan enzimlerin etkinliğini durdurur. Rehberdeki bazı süreler şöyle:
- Brokoli çiçekleri: 3 dakika
- Taze fasulye: 3 dakika
- Bezelye: 1,5 dakika
Süre, su yeniden kaynamaya başladığında tutulur. Haşlanan sebze hemen soğuk suya alınır, yaklaşık haşlama süresi kadar soğutulur ve fazla su dondurucuda kaliteyi bozacağı için iyice süzülür. Rehber, gereğinden kısa haşlamanın enzimleri harekete geçirerek hiç haşlamamaktan daha kötü sonuç verdiğini de vurguluyor. Yalova'daki enstitünün rehberine göre brokoli ev tipi derin dondurucuda da dondurulabiliyor.
Mevsime göre alışveriş için pratik öneriler
- Haftalık listenizi yukarıdaki takvime göre hazırlayın ve tarifleri mevsimin ürünlerine göre seçin.
- Pazarda o hafta en çok bulunan ürüne yönelin; bolluk çoğu zaman mevsimin işaretidir.
- Bol bulunan dönemde aldığınız fazlayı dondurun ya da kurutulmuş ürünlerle kışa hazırlanın.
- Organik alışverişte sertifika bilgisini her mevsim kontrol edin.
Taze ürün seçerken nelere dikkat etmeniz gerektiğini organik sebze ve meyve alırken dikkat edilmesi gerekenler yazısında, İstanbul'daki alışveriş seçeneklerini ise İstanbul'da organik ürün nereden alınır yazısında bulabilirsiniz. Mevsimin ürünlerine organik sebzeler ve organik tarla yeşilleri kategorilerinden de göz atabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Kasım ayında hangi sebze ve meyveler mevsiminde?
Buğday Derneği'nin takvimine göre kasımda lahana, kereviz, pırasa, yer elması, havuç, ıspanak, karnabahar ve pazı; meyvelerde ise mandalina, nar, elma, armut, kivi, ceviz ve kestane öne çıkıyor.
Seralı ürün organik olabilir mi?
Evet, sertifikalıysa olabilir. Ancak organik tarım yönetmeliği topraksız tarıma izin vermediği için organik sera ürünü de toprakta yetiştirilmelidir.
Mevsiminde ürün her zaman daha mı ucuzdur?
Çoğu zaman daha uygundur; örneğin 2024'te domatesin üretici fiyatı temmuzda şubata göre belirgin biçimde düşüktü. Ancak raf fiyatını taşıma, ambalaj ve hava koşulları gibi başka etkenler de belirler.
Sebzeleri dondurmadan önce haşlamak gerekir mi?
Çoğu sebze için önerilir. Kısa süreli haşlama, renk, tat ve doku kaybına yol açan enzimleri durdurur. Süreyi sebzeye göre ayarlamak önemlidir; eksik haşlama hiç haşlamamaktan daha kötü sonuç verebilir.
Kaynaklar
- Buğday Derneği – Hangi ayda hangi meyve-sebze yetişir?
- TEPGE – Domates Ürün Raporu 2024 (Yayın No: 396)
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Organik Marul Yetiştiriciliği
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Organik Çilek Yetiştiriciliği
- Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü – Organik Brokoli Yetiştiriciliği
- Organik Tarımın Esasları ve Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (Resmî Gazete, 18.08.2010, sayı 27676)
- Oxford Martin Programme on the Future of Food – Focus on what you eat, not whether your food is local
- U.S. FDA – Selecting and Serving Produce Safely
- Clemson University HGIC – Why Blanch?
